Σχέδιο Δράσης: ΘΕΑΤΡΙΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ
Άξονας: Σχέσεις μεταξύ μαθητών / μαθητριών
Συντονιστής Δράσης: ΣΕΛΛΟΥΝΤΟΥ ΒΑΡΒΑΡΑ
Α. Σχεδιασμός της Δράσης
Αναγκαιότητα – Στόχοι
Με την δράση της φετινής σχολικής χρονιάς επιδιώκεται η επαφή των μαθητών με αποσπάσματα θεατρικών κειμένων και η προσέγγιση τού θεατρικού λόγου με ερμηνείες ρόλων, με την διατύπωση σκέψεων και με την κατάθεση προβληματισμών, μέσω αναλύσεων έργων της ελληνικής και ξένης δραματουργίας . Με το δεδομένο ότι οι μαθητές ενός εσπερινού σχολείου ανήκουν σε ποικίλες ηλικιακές ομάδες και είναι φορείς διαφορετικών βιωμάτων, εφόσον το κοινωνικό περιβάλλον του καθενός έχει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, η δράση ουσιαστικά στοχεύει:
α) στο να ενθαρρύνει τη συνεργασία και τη σύμπνοια των μαθητών, αφού το θέατρο λόγω της φύσης του και των καταβολών του, καθώς και του αισθητικού, καλλιτεχνικού και παιδαγωγικού του χαρακτήρα, παρεμποδίζει τους διαχωρισμούς και απαιτεί την συνύπαρξη ανθρώπων διαφόρων, εφόσον δεν αποτείνεται σε ορισμένη κοινωνική τάξη ή σε συγκεκριμένες ανθρώπινες ομάδες. Ο θεατρικός λόγος και η προσέγγισή του βασίζονται στη διαφορετικότητα.
β) στο να γίνει κατανοητό πως ένα επιτυχές αποτέλεσμα θα θεμελιωθεί αποκλειστικά στη συνενωμένη
προσπάθεια των μαθητών, μέσω της οποίας όλοι θα αποκτήσουν συναίσθηση της ομαδικότητας αλλά και του εαυτού τους ενταγμένου αρμονικά στην ομάδα.
γ) στο να ενισχυθούν οι επικοινωνιακές δεξιότητες των μαθητών, αφού “κάνουμε θέατρο, για να πλουτίσουμε τους εαυτούς μας, να συνδεθούμε, να νιώσουμε όλοι μαζί την αλήθεια”.
Ενέργειες & χρονοδιάγραμμα υλοποίησης
α) Νοέμβριος- Δεκέμβριος: Προγραμματισμός ώστε να υλοποιηθεί η δράση στον απαιτούμενο χρόνο και να πραγματοποιηθούν οι επιδιωκόμενοι στόχοι, επιλογή των μαθητών, στους οποίους θα ανατεθούν οι αρμοδιότητες, προσπάθεια εξοικείωσής τους με τις συνθήκες και τον λόγο του θεάτρου, συγκέντρωση υλικού έντυπου, εικαστικού, μουσικού ή υλικού προερχόμενου από το διαδίκτυο.
β) Ιανουάριος – Μάιος: Δραστηριότητες βασιζόμενες στην γνωριμία με την τέχνη της υποκριτικής (εκφορά λόγου, τεχνικές κίνησης, σχέση ηθοποιού και θεατών, σημασία της λειτουργίας του ενδύματος και της σκηνογραφίας) και στην απόδοση θεατρικών κειμένων προερχόμενων από ένα ευρύ φάσμα του παγκόσμιου θεάτρου, επιλογή εικαστικών, μουσικών ή και κινηματογραφικών έργων σχετικών με αυτά, ¨δημιουργική γραφή” με στόχο την εμβάθυνση στα κείμενα, καταχώριση του υλικού στην ιστοσελίδα του σχολείου.
Πόροι – μέσα – ερευνητικά εργαλεία
α) Ανθρώπινοι πόροι: Οι συμμετέχοντες μαθητές και οι εκπαιδευτικοί που θα συνεργαστούν μαζί τους για την ολοκλήρωση της δράσης.
β) Υλικοί πόροι: Η/Υ, φωτογραφικό και εικαστικό υλικό, υλικά ζωγραφικήςκαι χειροτεχνίας, κολλάζ, μουσικό υλικό, κινηματογραφικές αναφορές, εικαστικά έργα σχετικά, προσδιορισμός του θεατρικού σκηνικού.
γ) Μέσα: θεατρικά κείμενα, ερωτηματολόγιο, διαδικτυακό υλικό, υλικό από ανθολογίες και ιστορίες της τέχνης, συγκέντρωση βιβλιογραφίας και διαδικτυογραφίας, ασκήσεις του θεατρικού χώρου που ενισχύουν τη συνεργασία, συγκέντρωση δεδομένων για ένα θεατρικό κείμενο με προσέγγιση από δυο ή περισσότερους παρατηρητές από διαφορετικές οπτικές γωνίες.
Κριτήρια επιτυχίας της Δράσης
Η ικανοποίηση των μαθητών λόγω της συμμετοχής, η συνειδητοποίηση ότι η συλλογική δράση οδηγεί σε θετικά αποτελέσματα, ώστε, αν παρουσιαστούν δυσχέρειες, να αντιμετωπιστούν επιτυχώς, η σύνδεση, η αλληλοκατανόηση, η ενδυνάμωση της πίστης σε έναν κοινό σκοπό, η ενίσχυση της δημιουργικότητας, η ενεργοποίηση ομαδικών δεξιοτήτων, για να ενισχυθεί η κριτική σκέψη και να παραμερισθεί κάθε μορφή δογματισμού και μισαλλοδοξίας. Ουσιαστικό κριτήριο επιτυχημένης προσέγγισης θεωρείται η πρόκληση συναισθημάτων, κυρίως δε η κοινή καλλιτεχνική συγκίνηση.
Διαδικασίες αξιολόγησης της Δράσης
Διερεύνηση εκ μέρους της ομάδας των εκπαιδευτικών και των μαθητών, για το αν οι επιδιωκόμενοι στόχοι σε σχέση με την επικοινωνία και τη συνεργασία έχουν πραγματοποιηθεί και αν οι μαθητές έχουν ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της δράσης με ερωτηματολόγια, με συζητήσεις και με καταγραφή των απόψεων που θα κατατεθούν κατά τη διάρκεια της σχολικής χρονιάς.
Ανατροφοδότηση – Προτάσεις Σ.Ε.
Η επιλογή της συγκεκριμένης δράσης κρίνεται απολύτως προσαρμοσμένη στις ανάγκες και τις ιδιαιτερότητες ενός εσπερινού σχολείου, καθώς επιτρέπει την εμπλοκή και τη συνεργασία μαθητών/τριών από διαφορετικά πολιτισμικά και κοινωνικά περιβάλλοντα, στοχεύοντας με όχημα την κοινή θεατρική γλώσσα στη σύσφιγξη των σχέσεων, στη συμπερίληψη και στην αμοιβάια αλληλοκατανόηση. Ο ορίζοντας των δράσεων είναι ευρύς συνδυάζοντας την έρευνα σε ποικίλα θεατρικά πεδία και τη βιωματική εφαρμογή των αναζητήσεων. Η αξιολόγηση της δράσης μέσω ερωτηματολογίων και διαλόγου εξασφαλίζει τον επαρκή αναστοχασμό.
Β. Υλοποίηση της Δράσης
Περιγραφή
Στη δράση μας κατά το σχολικό έτος 2023-2024 ασχοληθήκαμε με το θέατρο, όπως αυτό ως πολύπλοκη διαδικασία μπορεί να ενώσει ανθρώπους διαφορετικών ηλικιών, προερχόμενους από άλλους επαγγελματικούς χώρους, με διαφορετική νοοτροπία, καταγωγή, συνήθειες. Θεωρητικά η θεατρική πράξη δεν είναι ποτέ έργο του ενός. Προϋποθέτει την καλλιτεχνική ομαδικότητα και την ώσμωση, δηλαδή την αλληλοεπίδραση. Στην εργασία μας δόθηκε ο τίτλος «Θεατρικό εργαστήρι», διότι θεωρήσαμε ότι η συγκεκριμένη δράση δεν θα περιλαμβάνει μόνον την ανάγνωση θεατρικών
έργων, αλλά και τον συσχετισμό τους και με άλλα είδη του γραπτού λόγου, αλλά και με κάποιες από τις υπόλοιπες «καλές τέχνες», όπως η ζωγραφική και η σκηνογραφία, η μουσική, η ενδυματολογία, αλλά και ο κινηματογράφος. Πρόκειται για μια σύνθετη δημιουργία, στην οποία, επειδή ενυπάρχουν οι
κανόνες της αισθητικής και η δημιουργικότητα, απαιτείται η συνεργασία πολλών ανθρώπων. Με το δεδομένο ότι ο καθένας από μας έχει και διαφορετικές ικανότητες και είναι φορέας διαφορετικών βιωμάτων, τα οποία μόνον αν γίνουν αποδεκτά, οδηγούν σε ολοκληρωμένο αποτέλεσμα, επιδιώξαμε
με τη συνεργασία και την προώθηση της κοινωνικής μάθησης, τη δημιουργία μιας ομάδας, ενός δηλαδή οργανωμένου συνόλου με αλληλοεξαρτώμενους ρόλους και με κοινούς στόχους και αξίες. Χωρίς να θυσιαστεί η διαφορετικότητα και ο αυθορμητισμός, επιδιώχθηκε η συνένωση των
επιτευγμάτων τους και η ομοιογένεια Στόχος λοιπόν ήταν όχι μόνον το να διδαχτούμε «πώς κτίζεται μια παράσταση» αλλά και το πώς «μαζί θα μπορέσουμε να κάνουμε τόσο πολλά». Τα έργα που απέδωσαν οι μαθητές κατά τη διάρκεια της σχολικής χρονιάς εντάχτηκαν σε τέσσερις κύκλους που σχετίζονταν άμεσα ή έμμεσα με το πρόγραμμα των μαθημάτων: Οι κύκλοι αυτοί ήταν ο πόλεμος, η αγάπη, η κωμωδία, το Βυζάντιο. Επιλέξαμε θεματικές ενότητες προερχόμενες από το καθημερινό εκπαιδευτικό πρόγραμμά μας, διότι ήδη μέσα από την καθημερινή διδασκαλία στον χώρο της
τάξης είχαν διαμορφωθεί οι προϋποθέσεις της οικειοποίησης με τα διδακτικά αντικείμενα, της ενότητας και της συνεργασίας. Με τη δραματοποίηση οι μαθητές βίωσαν και μετάλλαξαν τις πληροφορίες-γνώσεις σε εμπειρίες. Στη συνέχεια τις εξέφρασαν δυναμικά μέσα από το σώμα και τον λόγο στο κοινό των συμμαθητών τους. Αρχικά τα κείμενα τα προσεγγίσαμε αφ’ ενός με τον εντοπισμό στοιχείων απαραίτητων για την κατανόησή τους, όπως ο χώρος, ο χρόνος και το ιστορικό ή κοινωνικό περίγραμμα και αφ’ ετέρου με τη φιλολογική ανάλυση χαρακτήρων και ιδεών. Ακολούθησε βιωματική ανάγνωση και εν συνεχεία ερμηνεία των ρόλων, με έμφαση στη σωστή άρθρωση, στον επιτονισμό και στον σωστό χρωματισμό της φωνής. Επιπροσθέτως προσπαθήσαμε να διαμορφώσουμε το κατάλληλο υποβλητικό κλίμα, αξιοποιώντας και άλλες μορφές τέχνης εκτός από τις μουσικές συνθέσεις: πίνακες ζωγραφικής ή κινηματογραφικά έργα με ανάλογη θεματολογία, ποιήματα ή κείμενα που συσχετίζονται με τα αντίστοιχα θεατρικά αποσπάσματα και τα οποία τα δραματοποιήσαμε. Στη συνέχεια δημιουργήσαμε «κολλάζ» με ηλεκτρονική μορφή με βάση έργα
σχετικά με το θέατρο: ποιήματα, αποσπάσματα από θεατρικά κείμενα, σχόλια σχετικά, φωτογραφίες από παλιά θεατρικά προγράμματα, πίνακες ή γκραβούρες με το ίδιο θέμα. Στόχος ήταν να πραγματοποιηθεί μια αναδρομή σε στιγμές της ιστορίας του θεάτρου μέσα από κλασικούς, αξιομνημόνευτους ρόλους, αλλά και να τονίσουμε τις δυσκολίες της ζωής ενός «υποκριτή» – ηθοποιού, ο οποίος υποδύεται κάθε φορά κι έναν άλλο ρόλο, ταυτίζεται με μια άλλη προσωπικότητα. Γνωρίσαμε επιπλέον το θέατρο μέσω ακόμη τριών παραμέτρων του: με ασκήσεις σωστής εκφοράς του λόγου (επιμένοντας στα παραγλωσσικά γνωρίσματα, όπως π.χ. στον επιτονισμό και στην αξιοποίηση των σημείων στίξης), με τη μουσική επένδυση των παρουσιάσεων, και με την ενδυμασία στο θέατρο, θέμα το οποίο όμως προσεγγίσαμε περισσότερο θεωρητικά. Στο ερωτηματολόγιο που συντάχθηκε, κατατέθηκαν απόψεις σχετικά με την επίδραση της θεατρικής πράξης στην καθημερινότητα των μαθητών στο σχολείο και τη διαμόρφωση μιας ολιστικής κουλτούρας πιο ελεύθερης και πιο ευέλικτης.
Συνολικά κατά τη διάρκεια της σχολικής χρονιάς στόχος μας ήταν η κοινή καλλιτεχνική συγκίνηση, «η ποίηση και η μαγεία». «Αν λείψουν αυτά δεν υπάρχει Θέατρο».
Γ. Αποτίμηση της Δράσης
Αλλαγές σε σχέση με τον αρχικό σχεδιασμό (εφόσον υπήρξαν) Υπήρξαν κάποιες κατηγορίες θεατρικών έργων, με τις οποίες λόγω περιορισμένου χρόνου δεν προλάβαμε να ασχοληθούμε. Επίσης προσεγγίσαμε μόνον θεωρητικά κάποιες παραμέτρους του θεάτρου, όπως η ενδυμασία και
η σκηνογραφία. Κατά τα άλλα η πορεία της δράσης εξελίχθηκε ομαλά.
Αποτελέσματα της Δράσης
Μέσα από όλη αυτή τη διαδικασία οι μαθητές : Γνώρισαν το θέατρο στη διττή του φύση, τη θεωρία και την πράξη. Έτσι εκφράστηκαν στα όρια ενός προγράμματος που συνοψίζει τις βασικές αρχές και
αξίες του θεάτρου: ανάληψη ρόλου, πειθαρχία, επαφή, αγωγή λόγου και συναισθήματος. Ένιωσαν τη σημασία της επικοινωνίας, διότι μέσα από τη θεατρική ψευδαίσθηση, βίωσαν το θεατρικό κείμενο μέσα από τις ίδιες θεατρικές συμβάσεις. Αντιλήφθηκαν τη σημασία της αλληλεγγύης, της συντροφικότητας και της ομαδικότητας, διότι ο ηθοποιός πρέπει να ταυτιστεί με την προσωπικότητα των άλλων, να μπει στη θέση τους και να νιώσει τι μπορεί να νιώθουν εκείνοι σε συγκεκριμένες συνθήκες. «Το θέατρο είναι η μεγαλύτερη τέχνη όλων, ο πιο άμεσος τρόπος, με τον οποίο ένας άνθρωπος μπορεί να μοιραστεί με κάποιον άλλον την αίσθηση του τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος».
Ανέπτυξαν τρόπους γλωσσικής κυρίως έκφρασης, ώστε με την παρουσίαση ρόλων να μεταδώσουν τις ιδέες τους στους άλλους. Επιβεβαίωσαν το ότι το θέατρο δίνει την ευκαιρία σε κάποιον να μιλήσει για
την ανθρώπινη φύση, όχι μόνο τη δική μας, αλλά και του διπλανού μας.
Βαθμός επίτευξης των στόχων που είχαν τεθεί
4 = Πλήρως
Παράμετροι που διευκόλυναν την επίτευξη των στόχων
Η συνεργασία μεταξύ των μαθητών, η προθυμία τους και η αγάπη τους για το θέατρο. Το ότι βρήκαμε άφθονο υλικό έντυπο, εικαστικό, μουσικό και διαδικτυακό, για την υλοποίηση της δράσης. Το ότι κάποια μαθήματα πρόσφεραν γνώσεις, πληροφορίες και στοιχεία, τα οποία έδωσαν κατευθύνσεις και
διευκόλυναν την οργάνωση της δράσης. Το ότι αξιοποιήσαμε έργα ζωγραφικής, τα οποία εκ των πραγμάτων έχουν θεατρικότητα, αφού ορισμένα από αυτά θυμίζουν «παγωμένη σκηνή θεατρικού έργου»: με το σκηνικό, τον φωτισμό, το στήσιμο των προσώπων και των μορφών με πόζες, χειρονομίες και εκφράσεις αφηγούνται ιστορίες και μεταδίδουν συναισθήματα. Μάλιστα
σε ορισμένες περιπτώσεις τα έργα ζωγραφικής λόγω της θεατρικότητάς και της δυναμικότητάς τους
υποκατέστησαν τα σκηνικά.
Δυσκολίες που παρουσιάστηκαν
Η έλλειψη χρόνου που δεν μας επέτρεψε να εντάξουμε και άλλες παραμέτρους του θεάτρου, όπως η
κινησιολογία, η αξιοποίηση των εξωγλωσσικών γνωρισμάτων στη δραματοποίηση, η σκηνογραφία.
Οι πολλές οικογενειακές και επαγγελματικές υποχρεώσεις των μαθητών που δεν μας έδωσαν το περιθώριο να οργανώσουμε μικρές πιο ολοκληρωμένες αναπαραστάσεις ή διασκευές των θεατρικών αποσπασμάτων
Το ότι οι περισσότεροι μαθητές μας προέρχονται από διαφορετικές περιοχές κι επιπλέον καθημερινά διανύουν πολλά χιλιόμετρα, για να έρθουν στο σχολείο.
Οι διαφορές στην ιδιοσυγκρασία των μαθητών που κάποιες φορές θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε ανεπάρκεια επικοινωνίας και σε αποτυχία, αντιμετωπίστηκαν και τα αποτελέσματα που προέκυψαν ήταν θετικά και ενθαρρυντικά για την ολοκλήρωση της συνεργασίας.
Υλικό που παρήχθη ή αξιοποιήθηκε
Από την όλη δράση προέκυψε υλικό, με το οποίο μπορεί κάποιος να εμβαθύνει στα θεατρικά αποσπάσματα, με τα οποία ασχοληθήκαμε κατά τη διάρκεια της χρονιάς. Το υλικό αυτό προέκυψε με το διαρκή διάλογο κατά τη διάρκεια της διδασκαλίας, καθώς συμπεριελήφθησαν στις αναλύσεις προτάσεις, ιδέες και εύστοχες παρατηρήσεις. Η φιλολογική ανάλυση των αποσπασμάτων, τα οποία αξιοποιήσαμε θεωρήθηκε απαραίτητη, ώστε οι μαθητές να κατανοήσουν τα κείμενα και να αποδώσουν έστω και ερασιτεχνικά με πειστικότητα τους αντίστοιχους ρόλους.
Επίσης η πορεία των εργασιών μας, η ανάλυση των κειμένων, τα οποία προσεγγίσαμε, το ηλεκτρονικό «κολλάζ» και η βιβλιογραφία καθώς και οι ιστοσελίδες, από τις οποίες αντλήσαμε υλικό, όπως και το περιεχόμενο της «διδασκαλίας» στο σύνολό του, έχουν αναρτηθεί ως σύνολο ολοκληρωμένο στην ιστοσελίδα του σχολείου μας.
Επιμορφώσεις που τυχόν υλοποιήθηκαν στο πλαίσιο της Δράσης
Δεν πραγματοποιήθηκαν επιμορφώσεις, δεδομένου ότι η διαδικασία της δράσης βασίστηκε περισσότερο στην αξιοποίηση του υλικού που συγκεντρώθηκε.
Προτάσεις για αξιοποίηση των πρακτικών που αναπτύχθηκαν στο πλαίσιο της Δράσης
Η θετική ανταπόκριση των μαθητών από τη στιγμή που κάποια εμπόδια που παρουσιάστηκαν αρχικά
ξεπεράστηκαν, και το γεγονός ότι όλο το υλικό είναι συγκεντρωμένο στην ιστοσελίδα του σχολείου, θα
μπορούσε να βοηθήσει ώστε στο μέλλον κάποιο από αυτά τα έργα να ανεβεί με ολοκληρωμένο θεατρικό σχήμα. Επιπλέον υπάρχει η δυνατότητα το υλικό να αξιοποιηθεί ευρύτερα. Θα δοθεί επομένως η ευκαιρία στους μαθητές, ώστε να μπορέσουν να κατανοήσουν ένα θεατρικό ή λογοτεχνικό έργο και να παρακολουθήσουν μια θεατρική παράσταση πιο συνειδητά και με προβληματισμό Επίσης οι δεσμοί φιλίας και συνεργασίας των μαθητών θα είναι εφόδια που θα τους ακολουθούν και στο μέλλον. Διότι «τίποτα δεν υπάρχει μεμονωμένο. Δεν είμαστε άτομα που μπορούν να πάνε μπροστά μόνα τους»
Προτάσεις για αναγκαίες επιμορφώσεις στο πλαίσιο της δράσης
Οι επιμορφώσεις θα μπορούσαν να ενθαρρύνουν τους μαθητές, ώστε να συμμετάσχουν σε θεατρικά σχήματα και να ενταχθούν σε θεατρικές ομάδες.
Προτάσεις για συνέχιση της Δράσης/ για νέες Δράσεις το επόμενο έτος
Η δράση θα μπορούσε να συνεχιστεί στο επόμενο έτος: Με την ένταξη κι άλλων κατηγοριών θεατρικών έργων, όπως το κοινωνικό ή το ρεαλιστικό θέατρο καθώς και με προσέγγιση περισσότερων κωμωδιών. Με την αξιοποίηση κι άλλων θεματικών ενοτήτων των μαθημάτων, με διασκευές και με τη δραματοποίηση κειμένων μη θεατρικών. Με την ένταξη της κίνησης στη θεατρική εξάσκηση